Το εισαγωγικό αυτό απόσπασμα από το ανολοκλήρωτο κείμενο του Κώστα Καραούλη “Η ξενιτιά της γλώσσας” μου διαβιβάστηκε από τον ίδιο το συγγραφέα, μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Δημοσιεύεται στη χειρόγραφη μορφή του, καθώς αποκτά σημαντικότερη αξία με αυτό τον τρόπο.
Ευχαριστούμε το συμπατριώτη συγγραφέα Κώστα Καραούλη για την ευγενική του αυτή προσφορά.
Η “Γιαννάκαινα”, για όσους θυμούνται, ήταν από τις πιο δραστήριες και χαρακτηριστικές γυναικείες μορφές του Παχτουρίου. Αστείρευτη πηγή ιστοριών και θρύλων του χωριού, με ένα μνημονικό που τη θαύμαζες ακόμα και στα βαθιά της γεράματα. Η “Γιαννάκαινα” ήταν η Μαρία, σύζυγος Ιωάννη Παπαχρήστου, το γένος Θανάση Χρηστάκη (Μπιρμπιλιώνη). Παρακάτω, στην πρώτη εξιστόρηση, διηγείται ότι μετά την καταστροφή που έγινε από τους Τουρκαλβανούς στο παλιό χωριό, δημιουργήθηκαν δύο συνοικισμοί: Ο ένας στο τωρινό Παχτούρι και ο άλλος στα μέρη του παλιού χωριού (παληοχώρι). Η περιοχή ήταν τουρκοκρατούμενη, αλλά οι κάτοικοι πιστέυαν ότι ο Άγιος Δημήτριος προστάτευε το Παληοχώρι και ο Άγιος Γεώργιος το σημερινό Παχτούρι. Υπήρχαν και δύο εκκλησίες, μία του Αγ. Δημητρίου στο Παληοχώρι στη θέση “Σκλου-Γκορτσιά” και η άλλη του Αγ. Γεωργίου εκεί όπου βρίσκεται η σημερινή στο Παχτούρι. Κάθε Αγ. Δημητρίου και Αγ. Γεωργίου, οι κάτοικοι των δύο συνοικισμών έκαναν πανηγύρια να τιμήσουν τους προστάτες τους. Στα πανηγύρια αυτά, αλλά και στους εκκλησιασμούς και στις λατρείες, έπαιρναν μέρος και οι Τούρκοι, καθώς φοβόντουσαν πολύ τους δύο πολεμιστές αγίους. Συνεχίζει η Γιαννάκαινα:
“…Τα παληά τα χρόνια, περα στ’ Σκλου-Γκορτσιά ήτα’ βακούφκου… ήταν τ’ αι-Δημήτρη. Αυτά τα μουλόγαγιε η Παληοφώτεινα, η βαβου τ’ Κουστή Κατσιαλάμπρ’. Ικεί έρχουνταν οι Παληουχουρίτις κι έκιαναν παν’γύρι. Απου κει κι δώθι ήταν τ’ αι-Γιώργη, που τούχαν οι Παχτουριώτις. Δυο καβαλάρδεις άγιοι… ου αι-Γιώργς κι αι-Δημήτρς, τσ’ ήταν πουλεμισταί… απού τούτου έρχουντι τσ’ εξ’ μήνις κι ου ένας κι ου άλλους. Ιππέηδες κι οι τούρκοι έτριμαν, γιατί τσ’ έβλιπαν… Έλιγαν οι τούρκοι: Πω… άξια παλλικάρια…πω…ένα μ’ ένα γρίβο άλογο κι ένα μ’ ένα κόκκινου….πάειναν μπρουστά στουν πόλιμου!… Που τάνι τώρα;”
Σε ερώτηση προς τη Γιαννάκαινα, αν τα θυμάται σωστά, ελέχθη το αμίμητο:
“…Α… μουρ’, τι λές;… να μη θ’ μάμι λες;… Δεν τάχα γραμμένα στου χαρτί να τα χάσου… τάχου μέσα στου μυαλό μ’ απ’ δε χάνουντι…”
Σε άλλη εξιστόρησή της λέει η Γιαννάκαινα:
“…Αυτά τα μουλόγαε ο σχουρεμένος ο πατέρας μ’. Ένας πλούσιος άφκε λόγο, στουν τάφου να μη τ’ βάλουν μαξιλάρι, να τ’ βάλουν λίρες. Έτσι κι εκάμαν αυτά. Τη νύχτα πάνε στο τάφο τα πιδιά τ’ να παρουν τις λιρες και τι να ιδούν; Δαίμονες είχαν καβαλήσει το νεκρό, κρατούσαν στα χέρια τους τις λίρες, του τις στουπωνανε απ’ όλες τις μεριές και τον κοροϊδεύανε: Φαει λίρις, φάει παραδις… Τα παλιά τα χρόνια βγαίναν οι δαιμόνοι, τώρα δαιμόνεψε ο κόσμος κι δε βγαίνουν!!”
(Οι διηγήσεις της Γιαννάκαινας από το βιβλίο της Βάγιας Παπακόγκου “Αθάνατη λαική σοφία”)
Πολλές συζητήσεις έχουν γίνει για το όνομα του χωριού “Παχτούρι”. Μελετώντας την έρευνα που έχουν κάνει οι λόγιοι του χωριού, βρίσκουμε πέντε δημοσιεύσεις πάνω στο θέμα αυτό. Αναφέρουμε και τις πέντε παρακάτω:
Η πρώτη έρευνα έγινε από το δάσκαλο Απόστολο Κων. Οικονόμου και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα “Το Παχτούρι” στο πρώτο της φύλλο, στη σελίδα 1. Στην έρευνα αυτή, δίνονται κάποιες αναφορές στο ρήμα “μπαχτίζω” της ορεινής διαλέκτου που σημαίνει πλουτίζω, χορταίνω και η λέξη “Παχτούρι” προοέκυψε από παράγωγο του ρήματος αυτού. Προτείνεται επίσης και η άποψη του Κωνσταντίνου Κόγκου, ότι το όνομα του χωριού έρχεται από τη λέξη “πακτωλός” (=πλούσιος) με μεταφορική έννοια. Η δημοσίευση καταλήγει με την άποψη ότι η λέξη “Παχτούρι” είναι σύνθετη τουρκική λέξη που προέρχεται από τα ρήματα pach (= κοιτάζω) και tour (=γυρίζω). Σύμφωνα με τον Απ. Οικονόμου η λέξη αυτή δόθηκε με βάση τις φυσικές ομορφιές του χωριού και το ότι το ίδιο γινόταν προιόν παρατήρησης από τους επισκέπτες.
Η δεύτερη έρευνα έχει γίνει από τον Φίλιππο Κολοβό, εκπαιδευτικό, και δημοσιεύεται στο τρίτο φύλλο της εφημερίδας “Το Παχτούρι”. Σύμφωνα με αυτή, η λέξη “Παχτούρι” είναι ελληνική και σημαίνει “Κλεισούρα” και δεν είναι δυνατό να υπάρχουν τουρκικές λέξεις στα τοπωνύμια. Στην περιοχή αυτή, δε δημιουργήθηκαν ποτέ μόνιμοι τούρκικοι οικισμοί και τα χωριά των Τζουμέρκων, του Ασπροπόταμου και των Αγράφων χαρακτηρίζονται από τη δημοτική ποίηση ως “παλικαριών λημέρια”. Η λέξη “παχτούρι”, κατά το συγγραφέα, προέρχεται από το ρήμα “πακτώ” (=φράττω καλά) και υποδηλώνει την “κλεισούρα” ως μέσο προστασίας από τις καιρικές συνθήκες των ορεινών όγκων.
Η τρίτη έρευνα έχει γίνει από τη Βάγια Παπακόγκου στο πέμπτο φύλλο της εφημερίδας “Το Παχτούρι”. Η συγγραφέας επικαλούμενη τοπικά αρχειακά στοιχεία, αναφέρει ότι το χωριό το έτος 1872 βρισκόταν κάτω από τουρκική εξουσία. Σε δύο αποσπάσματα συμβολαίων του 1872 και του 1880, το χωριό αναφέρεται στην ελληνική γραφή ως “Παχτούρι” και “Παχτόρη”. Η έννοια “κλεισούρα” που προτείνεται από το συγγραφέα της δεύτερη έρευνας, απορρίπτεται από τη Β. Παπακόγκου, η οποία προχωρά σε αναζήτηση της έννοιας του ρήματος “πακτώ” και των παραγώγων του μέχρι και τον Ηρόδοτο και το Σοφοκλή και δε βρίσκει κάπια συσχέτιση με το όνομα του χωριού. Η λέξη “παχτούρι” σύμφωνα με τη συγγραφέα είναι ξένης προέλευσης και δεν έχει ελληνική ρίζα.
Η τέταρτη έρευνα έγινε από τον Κωστή Παπακόγκο στη Σουηδία το Μάιο του 1981 και δημοσίεύεται στο φύλλο 7 της εφημερίδας “Το Παχτούρι”. Σύμφωνα με Τούρκους λογοτέχνες, η λέξη “παχτούρι” ή παραγωγό της δεν υπάρχει στη νέα τουρκική γλώσσα. Στην παλιά όμως τουρκική γλώσσα υπάρχει η λέξη “μπαχτιάρ” (=καλότυχος, ευτυχισμένος ή καλορίζικος) η οποία είναι περσικής, όμως, προέλευσης. Η άποψη του Απ. Οικονόμου απορρίπτεται, σύμφωνα με τους Τούρκους λογοτέχνες, καθώς το τουρκικό ρήμα bak (στην προστακτική) (=κοίτα) και dur (=στάσου) δε μπορούν να συνθέσουν μία λέξη τύπου “bakdur” (που είναι κοντά στην οναμασία του χωριού) στην τουρκική γλώσσα. Η λέξη “μπαχτιάρ” αποσύρθηκε γύρω στο 1700 από την Οθωμανική αυτοκρατορία, που αφαίρεσε όλα τα ξένα στοιχεία από τη γλώσσα της. Η έρευνα καταλήγει ότι, πιθανώς, τό όνομα “Παχτούρι” να δόθηκε από τους Τούρκους στο χωριό, πριν το 1700, ως “Μπαχτούρ” και να χαρακτηρίζει την κατάσταση του χωριού τότε, ως καλότυχο και ευτυχισμένο.
Η πέμπτη έρευνα έγινε από τον Κώστα Καραούλη στη Γερμανία και δημοσιεύεται στην εφημερίδα “Φωνή της Ορεινής Πατρίδας”, φύλλο 17 το 1998. Η έρευνα παρουσιάζει μια άλλη εκδοχή ότι η λέξη πιθανόν να είναι σλάβικη και όχι Τουρκική. Μελέτη σλαβικών λεξικών βρίσκει συσχέτιση σλαβικών λέξεων με γειτονικά χωριά όπως το Γαρδίκι, το Γρεβενό (Νεράιδα), η Μουτσιάρα, τα Πράμαντα και το Σκλίβενο. Επίσης κάποια τοπωνύμια του χωριού όπως η Μπάλτα (=τσεκούρι, ζάρα, εδαφική προβολή), η Βολάνγκα (=πρόσχαρο μέρος), το Τσιγκόρι (=προσωπείο με κλειστό στόμα) είναι σλαβικές λέξεις. Επίσης υπάρχει η λέξη “παχτουρνάτσα” στα σλαβικά που σημαίνει εποπτεία, έλεγχος και περιωπή (υψηλός τόπος που βλέπεις μακριά). Ο ερευνητής καταλήγει ότι το χωριό πιθανώς να πήρε την οναμασία του από την “παχτουρνάτσα” (το βουνό πάνω από το Τσιγκόρι, δεξιά από το Τσαρδάκι) η οποία θα δέσποζε σαν παρατηρητήριο της περιοχής.
Αυτές είναι οι έρευνες που έχουν δημοσιευτεί μέχρι σήμερα για την ονομασία του χωριού. Είναι σίγουρο ότι χρειάζεται περισσότερη διερεύνηση του θέματος (και πιθανότατα σε ξένες λέξεις) για να βγούνε σαφέστερα συμπεράσματα για το πως προέκυψε η ονομασία του χωριού.
Απόσπασμα από το ποίημα “Αναστασιάδα”, που γράφτηκε στις 20 Ιουλίου 1915, στο Παχτούρι, από τους Κωνσταντίνο Ν. Κόγκο, Παναγιώτη Κατσιλάμπρο και Ηλία Μπόλλη:
“…Δεν είναι μόνο ευγενείς και πολυμαθημένοι
αλλ’ είναι και εγγράμματοι, λίαν πεπαιδευμένοι,
από χωριό επίσημο που λέγεται Παχτούρι
που κατοικούνε οι ποιητές και οι φιλοσόφοι ούλοι.
Είναι πηγή Επιστημών, μητρόπολις Γραμμάτων
κέντρο τρανό των νομικών και των λογιωτάτων…”
(Απόσπασμα από την έκδοση της Αδελφότητας Απανταχού Παχτουριωτών Τρικάλων “Κωνσταντίνος Κόγκος – Ποιήματα”, Απρίλιος 1977
Το ιστολόγιο αυτό έχει δημιουργηθεί για να προβάλλει την Παχτουριώτικη κουλτούρα και τον πολιτισμό. Δεν είναι λίγοι οι συμπατριώτες μας, που μέσα στους αιώνες, αφηγήθηκαν, έγραψαν, εξιστόρησαν πρόσωπα και καταστάσεις, είτε με πεζό, είτε με έμμετρο λόγο. Μέχρι σήμερα, δεν υπήρχε στο διαδίκτυο κάποια προβολή του πνευματικού έργου των Παχτουριωτών, των λόγιων ή ακόμα και των απλών ανθρώπων.
Ο στόχος του ιστολογίου αυτού είναι η προβολή και παρουσίαση αυτών των ανθρώπων και του έργου τους μέσα στα χρόνια και στους αιώνες.
